Je bent er goed in. Maar wat kost het je?

Sjack van den Hout - HMB Waardecreatie

Je kunt ergens heel goed in zijn en er tóch op leeglopen. Dat klinkt misschien tegenstrijdig. Toch zie ik het regelmatig bij ondernemers, leidinggevenden en medewerkers. Iemand functioneert goed, neemt veel verantwoordelijkheid, staat altijd klaar voor anderen of legt de lat hoog. Aan de buitenkant lijkt er weinig aan de hand. Maar de interessante vraag is niet alleen: kun je het? De interessantere vraag is: past het werkelijk bij je en hoeveel energie kost het je?

Veel van wat we doen, gebeurt automatisch Daniel Kahneman beschreef twee manieren van denken: systeem 1 en systeem 2. Systeem 1 is snel en automatisch. Systeem 2 vraagt aandacht: we vertragen, denken na en maken een bewustere afweging. Dat automatische systeem hebben we hard nodig. Maar onder druk vallen we daardoor ook gemakkelijk terug op gedrag dat we goed kennen. De één gaat harder werken. De ander gaat meer controleren. Iemand anders probeert het iedereen naar de zin te maken of trekt zich juist terug. Vaak kiezen we daar niet bewust voor. Het gebeurt gewoon.

Wanneer je kwaliteit tegen je gaat werken

Dat zie ik ook terug in mijn werk met de ReflACT-methodiek. ReflACT maakt onder andere zichtbaar welke kwaliteiten iemand van nature gemakkelijk inzet en welk gedrag iemand zich meer heeft eigen gemaakt. En juist daar wordt het interessant. Iemand die van nature vasthoudend is, is betrouwbaar, doelbewust en geeft bij tegenslag niet snel op. Onder druk kan diezelfde vasthoudendheid doorslaan naar vastbijten en niet meer kunnen loslaten. Iemand die harmonieus is, kan mensen verbinden en tegenstellingen overbruggen. Onder druk kan diezelfde persoon de ander belangrijker maken dan zichzelf en daardoor intern spanning opbouwen. De kwaliteit is dus niet het probleem. Maar onder druk kan diezelfde kwaliteit doorslaan en juist energie gaan kosten.

Van theorie naar een praktisch model

Om dit begrijpelijk en vooral praktisch te maken, ben ik in de loop der jaren verschillende bestaande inzichten en theorieën met elkaar gaan verbinden. Het denken in systeem 1 en systeem 2 van Kahneman. Het bekende 5G-model van Gebeurtenis, Gedachte, Gevoel, Gedrag en Gevolg. En de inzichten in natuurlijke kwaliteiten, aangeleerd gedrag en patronen die ReflACT zichtbaar maakt. Die inzichten komen voor mij samen in vier stappen: Zelfkennis → Bewustwording → Beslisruimte → Verantwoordelijkheid

De Circle of Change

Het is geen eenmalig proces. Iedere keer dat je jezelf beter leert kennen, ontstaat de mogelijkheid om patronen eerder te herkennen en bewuster te handelen. Het begint dus met zelfkennis. Wat gaat jou van nature gemakkelijk af? Welk gedrag heb je jezelf aangeleerd? Waar krijg je energie van? Wat kost je energie? En wat gebeurt er met jou als de druk toeneemt? Daarna komt bewustwording. Hé, ik zeg alweer ja terwijl ik eigenlijk nee bedoel. Ja tegen de ander, maar eigenlijk nee tegen mezelf… Waarom wil ik dit eigenlijk weer zelf oplossen? Alsof hulp vragen betekent dat ik mijn verantwoordelijkheid niet neem… Ik merk dat ik koste wat kost mijn gelijk wil halen. Juist dát moment is interessant. Want daar ontstaat beslisruimte: welke keuze maak ik voor mijn gedrag? Tussen wat er gebeurt en wat je doet, zit ruimte Daar helpt het 5G-model bij: Gebeurtenis → Gedachte → Gevoel → Gedrag → Gevolg We hebben lang niet altijd invloed op wat er gebeurt. En onze eerste gedachten en gevoelens kunnen razendsnel ontstaan. Ons brein pakt als het ware gemakkelijk de bekende snelweg: de automatische route. In de termen van Kahneman speelt systeem 1 daarin een belangrijke rol. Maar hoe beter je je eigen patronen kent, hoe eerder je kunt herkennen: Ik zit nu op mijn automatische piloot. En precies daar verbind ik het 5G-model met zelfkennis, bewustwording en systeem 1 en 2. Je kunt jezelf dan één simpele vraag stellen: Is het gedrag dat ik nu automatisch wil laten zien ook het gedrag dat deze situatie nodig heeft? Daar zit voor mij de beslisruimte. Niet automatisch reageren, maar bewust kunnen kiezen.

Kunnen is niet hetzelfde als energie krijgen

En dat brengt me terug bij de titel van deze blog. We kunnen bepaald gedrag namelijk heel lang volhouden. Altijd degene zijn die alles oplost. Geen nee zeggen. Steeds extra verantwoordelijkheid pakken. Conflicten vermijden. De lat steeds hoger leggen. Je voortdurend aanpassen aan wat anderen van je verwachten. Extra controleren uit angst om fouten te maken. Je kunt daar zelfs heel succesvol mee zijn. Maar: Er zit een wereld van verschil tussen gedrag dat je kúnt laten zien en gedrag dat werkelijk bij je pást. Daarom gebruik ik bij ReflACT soms ook een verdieping richting burn-outgevoeligheid. Niet om te voorspellen dat iemand een burn-out krijgt. Daarvoor is burn-out veel te complex. Wel om mogelijke patronen en energielekken zichtbaar te maken voordat iemand er langdurig op leegloopt. De vraag is dus niet alleen: Waar ben ik goed in? Maar ook: Wat geeft mij energie en welk gedrag kost mij structureel meer dan ik denk?

Ken eerst je eigen gebruiksaanwijzing

In mijn eerdere blog voor Happy Office schreef ik: Mensen maken altijd en overal het verschil, zorg dat je hun gebruiksaanwijzing kent. Daar sta ik volledig achter. En ik zou er iets aan willen toevoegen: Ken eerst je eigen gebruiksaanwijzing. Want hoe kun je nieuwsgierig zijn naar het gedrag van een medewerker als je je eigen automatische patronen niet herkent? Hoe kun je eigenaarschap verwachten als jij steeds alles oplost? Hoe kun je iemand ruimte geven als jij onder druk automatisch de controle overneemt? Zelfkennis is voor mij daarom geen zachte kant van leiderschap. Het is juist een belangrijke voorwaarde voor goed leiderschap. Niet om iemand anders te worden. Maar om steeds beter te herkennen wie je van nature bent, wat je onder druk doet en wanneer je bewust iets anders te kiezen hebt. We kunnen lang niet alles beïnvloeden wat er op ons afkomt. Maar hoe beter we onszelf kennen, hoe groter onze beslisruimte wordt. Dan kunnen we bewuster kiezen voor gedrag dat bij ons past en ons vooruit helpt, in plaats van gedrag dat ongemerkt onze batterij leegtrekt. En misschien begint daar wel echte persoonlijke regie. Wat zou het doen met jouw Werkgeluk en met jouw (privé)leven?